» Herby » Herb Roch
 
Marcin Michał Wiszowaty
Roch czyli Pirzchała
Opis: W tarczy, w polu srebrnym wieża szachowa czarna (odmiana starsza) lub: w tarczy, w polu czerwonym wieża szachowa srebrna (odmiana młodsza). Nad tarczą hełm w koronie, a nad nią taka sama jak w tarczy wieża szachowa.
Nazwa: Roch, Pierzchała, Pirzchała, Kolumna, Trzaski
Nazwa "Roch" pochodzi z języków indyjskich i arabskich, gdzie wyrazem "Rokh" określano figurę szachową przedstawiającą słonia bojowego z wieżyczką na grzbiecie. Ta figura jest protoplastką dzisiejszej wieży szachowej.
Nazwa "Pirzchała" pochodzi z języka staropolskiego. Pirzchliwy, pirzchliwość, pirzchanie w wieku XV i XVI oznaczało "popędliwość, gniew, porywczość, zapalczywość"
(Aleksander Bruckner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927, s. 410)
Nazwa "Pierzchała" jest więc błędem, wynikającym z pomylenia "pirzchała, pirzchać" = być gniewnym, popędliwym z zupełnie innym wyrazem "pierzchać" = uciekać. Tak się przez wieki utarło i tak niestety zostało.
Nazwa "Roch" nawiązuje więc do tego, co wyobraża herb – czyli do wieży szachowej, a nazwa "Pirzchała" nawiązuje do rycerza Pirzchały (najwyraźniej popędliwego jegomościa), który wedle legendy otrzymał herb od księcia Janusza Mazowieckiego w XIV wieku w nagrodę za wygraną partię szachów.
Najstarsze zachowane zapiski:
1409 r. (B. Ulanowski, Materiały do historii prawa i heraldyki polskiej, [w:] Archiwum Komisji Prawodawczej, tom 1, 1895 r., s. 328, nr 163.
Najstarsze zachowane wizerunki herbu:
Herbarz Złotego Runa (zwany niesłusznie "Rolą marszałkowską") – herbarz autorstwa Jeana Lefevre'a de Saint Remy – herolda króla angielskiego, Złotego Runa i księcia Burgundii. XV wiek.
Armorial Lyncenich
Herbarz flamandzki z II poł. XV wieku. Wcześniej zwany "Armorial Gymnich" z powodu złego odczytania wyrazu "Lyncenich". Przedstawia kilkaset herbów średniowiecznego rycerstwa europejskiego, między innymi 46 polskich herbów. Pirzchała znalazła się na stronie 109 (w lewym dolnym rogu):

Armorial Lyncenich
Herbarz z Bergshammar
Powstał w II poł. XV wieku, prawdopodobnie w Burgundii. Wśród innych herbów rycerstwa europejskiego znalazło się 70 polskich herbów. Wśród nich Pirzchała. Historycy uważają, że herby należą do polskich rycerzy z czasów panowania Władysława Warneńczyka (1434-1444).

Codex Bergshammar karta 3 (po lewej) i powiększenie herbu Roch (po prawej)
1333 i 1334 r. – pieczęć biskupa płockiego Klemensa
1392 r. – pieczęć marszałka dobrzyńskiego Iwana z Radomina
1406 r. – pieczęć Mikołaja z Radomira
1409 r. – pieczęć Świętosława Bogusławskiego i Jana Szukowskiego
1413 r. – pieczęć szlachcica litewskiego Dowksy (Daukszy)
1420 r. – pieczęć Grzegorza de Panczicze i podsędka sochaczewskiego Mroczesława Warpansza
1422 r. – pieczęć Adama z Szerokiego (de Szyroky), Gunolda z Pawłowic i Wojna z Pawłowic:

1422 r. – pieczęć Wiernka z Pilchowa
1425 r. – pieczęć podsędka sochaczewskiego Mroczesława Warpansza z Paprotnej, Jana z Czosnowy, biskupa płockiego Stanisława Pawłowskiego z Gnatowic
1428 r. – Marcisz Szyszka z Gnatowic, kasztelan łukowski Stanisław Oborski, Piotr z Uniestowa, syn Adama podskarbiego warszawskiego
1434 r. ziemianie dobrzyńscy: Iwan z Radomina i Jan z Radomina
1438 r. – pieczęć biskupa płockiego Stanisława Pawłowskiego
1456 r. – pieczęć Jana z Nadolnego
1467 r. – pieczęć Jana Włoszczowskiego
1473 r. – pieczęć sędziego ziemskiego warszawskiego Zdzisława Czosnowskiego
1553 r. – "sygnet przyjacielski" użyty przez Stanisława Kożuszka z Żaboklik
1564 r. – sygnet Stanisława Łąckiego
Legenda herbowa:
Według Jana Długosza – książę Mazowiecki Janusz II dla zrelaksowania się podczas wyprawy wojennej zaprosił do partii szachów swojego rycerza Pirzchałę. Pirzchała wygrał z księciem dając mu szacha-mata wieżą. Na pamiątkę tego zwycięstwa książę nadał Pirzchale herb przedstawiający wieżę szachową.
Inne wyobrażenia herbu Roch – Pirzchała:

Bartosz Paprocki "Herby rycerstwa polskiego", Kraków 1584 r.

Roch – wersja podstawowa

Odmiana herbu tzw. Roch 2

Odmiana herbu tzw. Roch 3 używany m.in. przez rodzinę Kościuszków

Odmiana herbu tzw. Roch-Kolumna używany m.in. przez rodzinę hr. Walewskich
Herby pochodzą z książki: Tadeusz Gajl, Polskie rody szlacheckie i ich Herby, Białystok 2001 oraz Herby szlacheckie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wydawnictwo L&L, Gdańsk 2003.
 

Roch – odmiana herbu używana przez książąt Łukomskich

Herb Roch w polu sercowym (środkowym) herbu złożonego
fragment XVII-wiecznego portretu trumiennego szlachcica z rodziny Zaboklickich herbu Roch
Zbiory Muzeum Diecezjalnego w Siedlcach
Inne, współczesne wizerunki Rocha:
 
W dziele Szczęsnego Morawskiego opublikowanym we Lwowie w 1906 r. odnajdujemy ciekawą wskazówkę. Autor opisuje spór pomiędzy ariańskim kaznodzieją, Krzysztofem Wiszowatym, stryjem filozofa Andrzeja (16081668) a jezuitą, ks. Cichowskim. Obaj adwersarze prowadzili publiczny spór za pomocą drukowanych traktatów. Kolejna z ksiąg autorstwa ks. Cichowskiego: "przypisana Krzysztofowi Wiszowatemu z Wiszowat, arjaninowi, do którego [ks. Cichowski] przemawia słowy: «Stawiam przed oczy WMPana i Dobrodzieja obiecany w Sandomierzu na "Djabła zaklętego" respons». Dalej idzie grzecznostka do herbowej lilii i życzenie: «żeby sam, do ogrodu Chrystusowego przeniesion, liliami zakwitał»". Byłby to więc niezbity, XVII-wieczny dowód na używanie przez podlaskich Wiszowatych, w tym słynnego filozofa Andrzeja, herbu Roch/Pirzchała.
Data publikacji: 04.07.2004
Data ostatniej aktualizacji: 13.08.2010