Ród Wiszowatych

 

►Strona główna

 

 

Nazwisko Wiszowaty

 

1. Jak dowodzą dokumenty średniowieczne - prawidłowa pisownia naszego nazwiska to: Wÿszowaty.
Tak pisane nazwisko pojawia się w zapiskach jeszcze w XV w. Czytamy je: "Wij-szowaty". Potem głoska "
ÿ" zanika. Tym zapewne należy tłumaczyć fakt, że później zapisywano nasze nazwisko czasami jako: "Wyszowaty" (podobne w zapisie, ale dalekie od pierwotnego brzmienia) albo bliżej fonetycznego brzmienia, a przez to bardziej prawidłowo: "Wiszowaty".

2. Słowo "wisz" w językach starosłowiańskich oznaczało "sitowie". Stąd teren podmokły, zarośnięty sitowiem określano (i do dzisiaj określa się na Mazowszu) jako "wiszowaty". Takie może być źródło nazwy rodzinnych zaścianków: "Wiszowate" - czyli miejsce "zarośnięte sitowiem". Jak wiadomo wszystkie trzy wsie Wiszowate położone są w okolicach zbiorników wodnych (rzeka Narew, jezioro Białe).

3. Wyrazem "wiszowaty" określano grube, podobne do zarośli i sitowia siano. Stąd powiedzenie "wiszowate siano". Przymiotnika "wiszowaty, -ate" używano też w pokrewnych znaczeniach.
Np. określenie wąsów jako "wiszowate" oznaczało, że są to grube, zwisające wąsiska. Wyraz "zwisać" również pochodzi od wyrazu "wisz".

Przez długi czas najpopularniejsza hipoteza głosiła, że ród Wiszowatych pochodzi z Mazowsza, gdzie w XV wieku dokumenty odnotowują pierwszych przedstawicieli rodu. Tam, w ziemi łomżyńskiej, w powiecie kolneńskim powstała wieś rodowa z nadania książąt mazowieckich
Z późniejszych lat - z XV i początków XVI w. pochodzą zapiski o kolejnych gniazdach Wiszowatych, istniejących do dziś wsiach szlacheckich noszących nazwę "Wiszowate" ("Wyszowate"), które miały dać początek innym gałęziom rodu. Z podlaskich Wiszowatych wywodzą się Wiszowaci herbu Roch.

W świetle zaskakujących wyników najnowszych badań genetycznych należy uznać powyższą tezę za częściowo fałszywą.
Nie ulega wątpliwości, że Wiszowaci herbu Awdaniec wywodzą się z Mazowsza, gdzie do dzisiaj istnieje ich rodowe gniazdo w powiecie kolneńskim. Wstępne badania, które chcemy wspólnymi siłami nadal prowadzić i weryfikować - Wiszowaci herbu Roch z Podlasia nie są w ogóle spokrewnieni z Wiszowatymi z ziemi łomżyńskiej. Tworzą wspólny ród herbowymi z rodami Pierzchałów i Sasinów (ród wymarły) herbu Roch osiadłych na Podlasiu


A oto różne, nadal aktualne hipotezy, które mogą wyjaśniać pochodzenie nazwiska.
Mogą one również tłumaczyć jak to jest możliwe, że dwie rodziny szlacheckie o tym samym nazwisku, nieliczne i występujące stosunkowo blisko siebie - są ze sobą niespokrewnione

Hipoteza A)

Rodzina, jeszcze nie posiadająca jednolitego nazwiska osiadła w wioskach, które z powodu położenia nazwano "Wiszowate". - nazwisko jest więc odmiejscowe i pochodzi od wsi o nazwie Wiszowate.

W latach 1414-1425 książe mazowiecki Janusz I nadał 20 włók Henrykowi Gąsce nad strugą o nazwie "Wiszowatystok". Pod koniec XV wieku notuje się już osoby Filipa i Stanisława synów Jakuba z Wiszowatych.

Nazwa miejsca jest więc pierwotna w stosunku do nazwiska, które powstaje od tej nazwy.

Hipoteza B)

Jeśli ród w momencie tworzenia wsi nosił już nazwisko "Wiszowaty" - to było to nazwisko odprzymiotnikowe i nawiązywało do grubych wąsów któregoś z protoplastów. Od tego określenia (nazwiska) nazwano później wioski, w których rodzina osiadła.

Komtur brandenburski nadaje w 1475 r. teren koło Giżycka "Maćkowi Wysowatemu".

Czyli nazwisko już istniało. Od niego wzięła się później notowana nazwa wioski: Wysowate (Wiszowaten)

UZUPEŁNIENIE (5.12.2014):
Profesor Jerzy Wiśniewski zwraca uwagę na fakt, że nazwisko Wiszowaty jest jednym z rzadkich przypadków pozostania przez ród przy "średniowiecznym prymarnym nazwisku rodowym". Autor zauważa jednak, że zdarzały się przypadki, gdy nowi właściciele wsi przyjmowali nazwisko od jej poprzednich właścicieli. Wówczas najczęściej zaznaczali ten fakt przybieraniem innego herbu.

Reasumując - w przypadku mazowieckich Wiszowatych można stwierdzić nieomal z pewnością, że mamy do czynienia z nazwiskiem odmiejscowym. Wieś "Wiszowatystok" założona w drugiej dekadzie XV w. z czasem zmieniła nazwę na "Wiszowate" i od niej przybrali nazwisko jej założyciele (utrata końcówek "-stok" przez nazwy wsi była wówczas częstym zjawiskiem, chociaż pozostały także pierwotne nazwy, jak chociażby "Białystok").

Kluczowe zagadnienie dotyczy genezy wsi Wiszowate na Podlaszu i Prusach. Wiemy, że w tej pierwszej zamieszkują od co najmniej XVI wieku Wiszowaci.
 

UZUPEŁNIENIE (30.1.2016):
Długo myśleliśmy, że inny herb Wiszowatych z Podlasza oznacza, że wieś założyli mazowieccy Wiszowaci, ale z czasem przybrali inny herb dla odróżnienia się od swoich kuzynów.
Była też inna, banalnie prosta wersja. O ile każdy w szlacheckiej, osiadłej okolicy wiedział "kto szlachcic", a kto nie, o tyle nie zawsze łatwo było ustalić jakim herbem pieczętuje się dana rodzina. Szlachta nasza miała potem sporo trudności, aby wylegitymować się przed zaborczymi organami wywodowymi, o czym wspomina w "Panu Tadeuszu" Adam Mickiewicz. W XVI-wiecznym rekognicjarzu poborowym Wiszowaci posłużyli się sygnetem z herbem Roch. Jak się okazało w wyniku badań, był to "sygnet przyjacielski", użyczony przez Gierałta, zamożnego szlachcica z sąsiedztwa. Czy to możliwe, aby bezrefleksyjnie Wiszowaci użyli sygnetu z pierwszym lepszym herbem? A może właśnie świadomie użyli herbu, który kojarzyli jako własny (wspólny z Gierałtami). Dość, że sprawa różnych herbów używanych przez Wiszowatych z Podlasia i Mazowsza pozostawała nierozstrzygnięta.

Po badaniach genetycznych przeprowadzonych przez p. dr. Łukasza Lubicz-Łapińskiego coraz bardziej skłaniamy się do innych hipotez:
a) wieś założyli mazowieccy Wiszowaci, ale później przejął ją inny ród, który przybrał nazwisko odmiejscowe, ale już inny herb dla zaznaczenia odrębności genealogicznej?
b) analogicznie do historii mazowieckiej wsi Wiszowate - tę podlaską nazwano od jej terenowych właściwości (istotnie - leży blisko rzeczki i podmokłych terenów), a osiadły w niej ród wziął nazwisko od niej
c) byli Wiszowaci nazywani tak niezależnie od swojego gniazda i od rzekomych, mazowieckich kuzynów, którzy dali nazwę wiosce przez siebie założonej na Podlasiu, gdzie istnieje do dzisiaj.

Co jednak z pruskimi Wiszowatymi (wsią i rodem)? Czy fakt, że wieś w Prusach (tę trzecią) zakładał "Wisowaty" - wskazuje na to, że to także gałąź mazowieckich Wiszowatych (bardzo możliwe i zdarzało się), czy zupełny przypadek, a Maćko Wiszowaty, który zakładał wieś był znany z grubych (wiszowatych) wąsisk lub był członkiem rodu założonego przez takiego grubo-wąsatego protoplastę? To też możliwe. A może to z tych Wiszowatych przybyli przodkowie Wiszowatych podlaskich? Zagadki te czekają na swoje rozwiązanie.

UWAGA !

PANOWIE WISZOWACI
I PANNY WISZOWACIANKI !

wszystkich Wiszowatych, którzy chcą pomóc nam w badaniach, a do tego ustalić - "z których Wiszowatych" się wywodzą - prosimy o kontakt pod adresem: marcin@wiszowaty.pl

Pan dr Łukasz Lubicz-Łapiński, który prowadzi profesjonalne badania genetyczne zaoferował specjalną, dużą zniżkę w cenie za takie badania - specjalnie dla Wiszowatych - tych z Mazowsza, Podlasia, a szczególnie tych wszystkich, których przodkowie opuścili rodzinne gniazda i rozjechali się po Polsce, Europie i świecie.

Zdarza się wyjątkowa szansa na ustalenie swojej rodowej przynależności. A może odnajdziemy trzeci ród Wiszowatych?

Zapraszamy wszystkich Wiszowatych. Pamiętajmy, że w zaściankach - na Mazowszu i Podlasiu - mieszkają (i mieszkali) członkowie różnych krzów, noszących różne przydomki. Może któryś kierz Wiszowatych z Mazowsza okaże się jednak spokrewniony z podlaskimi Wiszowatymi? A może odwrotnie?

Wyniki badań (oczywiście z zachowaniem pełnej anonimowości) będziemy publikować na naszej stronie. Pan dr Łapiński obiecał także swoją pomoc merytoryczną przy kolejnym zjeździe Wiszowatych. Tam też chcemy uruchomić "stanowisko badań genetycznych" (na wyniki trzeba będzie jednak poczekać kilka tygodni).

Tymczasem zapraszamy do lektury artykułu o wynikach dotychczasowych badań.


Opublikowano: 4/7/2004
Najnowsza aktualizacja: 30/1/2016
Autor: Marcin Michał Wiszowaty
Wszelkie prawa zastrzeżone